Zagadnienie zrzeczenia się dziedziczenia jeszcze przed śmiercią spadkodawcy budzi wiele pytań, nie tylko wśród spadkobierców, ale również w praktyce prawniczej. Jednym z najczęściej zadawanych pytań jest: czy można zrzec się spadku jeszcze za życia spadkodawcy? Innymi słowy – czy można formalnie zrezygnować z dziedziczenia, zanim w ogóle dojdzie do śmierci osoby, po której mielibyśmy dziedziczyć? Odpowiedź jest twierdząca, ale wymaga odpowiedniego trybu i formy prawnej.
Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku – podstawowe rozróżnienie
Na wstępie warto wyjaśnić istotną różnicę między zrzeczeniem się dziedziczenia (w prawie nie ma bowiem takiego określenia, jak „zrzeczenie się spadku”), a odrzuceniem spadku:
- Odrzucenie spadku to czynność podejmowana po śmierci spadkodawcy. Ma na celu uniknięcie odpowiedzialności za ewentualne długi lub rezygnację z udziału w spadku.
- Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana za życia spadkodawcy, między przyszłym zmarłym a potencjalnym spadkobiercą, mająca skutek prawny na przyszłość – osoba, która się zrzeka, zostaje wyłączona z dziedziczenia ustawowego.
Zrzeczenie się dziedziczenia – tylko w formie umowy
Skuteczne zrzeczenie się dziedziczenia jest możliwe wyłącznie poprzez zawarcie umowy pomiędzy przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym. Tylko taka forma – i tylko te strony – mogą doprowadzić do prawnie skutecznego wyłączenia z dziedziczenia.
Nie wystarczy więc samo oświadczenie osoby potencjalnie powołanej w przyszłości do spadku. Jednostronne pisemne zrzeczenie się dziedziczenia, np. własnoręcznie napisane pismo czy oświadczenie złożone rodzinie, nie wywołuje żadnych skutków prawnych.
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia – warunki ważności
Aby umowa o zrzeczenie się dziedziczenia była ważna, muszą zostać spełnione następujące warunki:
- Forma aktu notarialnego – jest obligatoryjna.
- Uczestnictwo przyszłego spadkodawcy i spadkobiercy ustawowego.
- Wyraźna zgoda obu stron – zrzeczenie się dziedziczenia nie może zostać „wymuszone” ani złożone tylko przez jedną stronę.
- Zgoda sądu w przypadku małoletniego – jeśli w umowie uczestniczy małoletni, jego przedstawiciel ustawowy (najczęściej rodzic) musi uzyskać uprzednią zgodę sądu opiekuńczego.
- Możliwość działania przez pełnomocnika – strona może działać przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo musi być szczególne i udzielone w formie aktu notarialnego.
Skutki prawne umowy
Zawarcie takiej umowy powoduje, że spadkobierca ustawowy oraz – co do zasady – jego zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki) zostają wyłączeni od dziedziczenia po danym spadkodawcy. Oznacza to, że nie będą dziedziczyć z ustawy, ani nie będą mieli prawa do zachowku, chyba że w samej umowie wyłączono (art. 1049 § 2 KC).
Czy można odwołać zrzeczenie się dziedziczenia?
Tak, ale tylko wtedy, gdy obie strony – czyli spadkodawca i spadkobierca – ponownie spotkają się u notariusza i rozwiążą zawartą wcześniej umowę. Takie rozwiązanie również musi mieć formę aktu notarialnego. W przeciwnym razie zrzeczenie się pozostaje skuteczne i wiążące.
Czy zrzeczenie się dziedziczenia wymaga pomocy prawnika?
Zdecydowanie tak – choć formalnie wystarczy notariusz, warto wcześniej skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w prawie spadkowym. Umowa zrzeczenia się dziedziczenia to poważny akt prawny, który wpływa na całą strukturę dziedziczenia. Warto zadbać o to, by dokument nie zawierał niejasności ani luk, które mogłyby skutkować niepotrzebnymi sporami sądowymi w przyszłości.
Co z testamentem?
Jeśli spadkobierca ustawowy zrzekł się dziedziczenia, nie dziedziczy on również z testamentu – ale tylko wtedy, gdy w umowie wyraźnie to określono. W przeciwnym razie, spadkodawca nadal może powołać go w testamencie. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie pozbawia więc automatycznie prawa do dziedziczenia testamentowego, jeśli nie zostanie to wprost postanowione.
Podsumowanie
W polskim prawie cywilnym nie można jednostronnie zrzec się spadku za życia spadkodawcy. Taka czynność wymaga zawarcia umowy w formie aktu notarialnego pomiędzy przyszłym spadkodawcą a ustawowym spadkobiercą. Umowa ta ma daleko idące skutki prawne, wyłączając strony z kręgu dziedziczenia ustawowego, a często również z prawa do zachowku.
Z uwagi na formalny charakter i długofalowe skutki takiej decyzji, warto skorzystać z prawnego wsparcia przy jej sporządzaniu.
Jeśli rozważasz zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia – jako adwokat pomogę Ci bezpiecznie przejść przez cały proces, od analizy skutków prawnych po sporządzenie właściwych dokumentów.
